Γεροντική Άνοια: Eνημερωτική διάλεξη της καθηγήτριας Φώφης Κωνσταντινίδου

Η πολύ ενημερωτική και ενδιαφέρουσαν διάλεξη της καθηγήτριας Φώφης Κωνσταντινίδου  την Πέμπτη 15 Φεβρουαρίου, με θέμα   «Γεροντική Άνοια: Πρόληψη, Διαχείριση και Παρέμβαση» σημείωσε μεγάλη επιτυχία.  Οι φωτεινές διαφάνειες, η απλή γλώσσα και τα πολλά παραδείγματα που χρησιμοποίησε η ομιλήτρια κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον μέχρι το τέλος της  διάλεξης.

Η κυρία Φώφη Κωνσταντινίδη ανέφερε ότι ο μέσος όρος ζωής σήμερα είναι ο μεγαλύτερος στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η Ευρώπη είναι η ήπειρος με το μεγαλύτερο ποσοστό κατοίκων άνω των 60. Συγκεκριμένα, το 2000, 17% των Ευρωπαίων ήταν 65 ετών και άνω, ενώ την ίδια χρονιά το ποσοστό παγκόσμια ήταν 7%. Βασικά συστατικά της υγιούς γήρανσης είναι οι καλές γνωστικές δεξιότητες σε αντίθεση με παθολογική γήρανση όπως η άνοια που προκύπτει από διαταραχές όπως η νόσος Alzheimer,  η πολυεμφραγματική εγκεφαλοπάθεια, η νόσος Parkisnon’s κ.α. Οι γνωστικές δεξιότητες συμπεριλαμβάνουν μεταξύ άλλων την προσοχή και συγκέντρωση, αντίληψη, επεξεργασία και  οργάνωση πληροφοριών, εκμάθηση και μνήμη, κρίση και σκέψη, επίλυση προβλημάτων και γλώσσα (γραφή, ομιλία). Οι καλές γνωστικές δεξιότητες σε συνδυασμό με την καλή ψυχική και φυσική υγεία συντείνουν σημαντικά στην καλή ποιότητα ζωής.

Στο Πανεπιστήμιο Κύπρου εδρεύει η Νευρογνωστική Μελέτη Ενηλίκων,  με πάνω από 800 συμμετέχοντες (http://www.cancyprus.org). Αποτελέσματα από τη συγκεκριμένη έρευνα αλλά και από έρευνες που διεξάγονται σε άλλα διεθνή κέντρα έχουν αναδείξει διάφορους μεταβλητούς και μή  παράγοντες που είναι σημαντικοί για επιτυχημένη ενήλική ζωή. Στους μη μεταβλητούς παράγοντες είναι το γενετικό υπόβαθρο του κάθε ανθρώπου το οποίο καθορίζεται από την ώρα σύλληψης του. Τα γονίδια φαίνεται να αλληλεπιδρούν με μεταβλητούς παράγοντες που συμπεριλαμβάνουν την εκπαίδευση, τις γνωστικές ενασχολήσεις κατά τη διάρκεια της μέσης ενήλικης ζωής (55-65) και στην Τρίτη ηλικία (65+), τη φυσική άσκηση καθ’ όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής, την καλή διατροφή, τις κοινωνικές ενασχολήσεις και την καλή ψυχική υγεία (όπως διαχείριση του άγχους, μείωση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας).

Λειτουργίες Μνήμης

Η μνήμη αποτελείται από πολύπλοκα συστήματα και είναι  απαραίτητη για την επιβίωση των ζωντανών οργανισμών. Η ανθρώπινη μνήμη διαχωρίζεται στη βραχύχρονη και στη μακρόχρονη μνήμη.

1. Βραχύχρονη Μνήμη / Μνήμη Εργασίας ή Ενεργός Μνήμη. Συμπεριλαμβάνει την ικανότητα για επεξεργασία πληροφοριών, τη χρήση στρατηγικής και την κατεύθυνση της πνευματικής ενέργειας για την ολοκλήρωση μίας δραστηριότητας. Ένα καθημερινό παράδειγμα είναι η προσωρινή αποστήθιση ή κατακράτηση ενός αριθμού τηλεφώνου μέχρι να μας δοθεί η ευκαιρία να το γράψουμε κάτω. Η δυνατότητα αυτού του τύπου μνήμης είναι περιορισμένη και μπορεί να επεξεργαστεί μεταξύ 5 και 9 διαφορετικού τύπου πληροφορίες. Το σχολείο βοηθά στην ανάπτυξη στρατηγικών για την αποστήθιση πληροφοριών. Οι μαθητές στις μεγαλύτερες τάξεις του δημοτικού αρχίζουν να συνειδητοποιούν τη χρήση στρατηγικών τις οποίες χρησιμοποιούν και βελτιώνουν σταδιακά. Η αποτελεσματική επεξεργασία νέων πληροφοριών από την βραχύχρονη μνήμη βοηθά στη μεταφορά τους στη μακρόχρονη μνήμη.

2. Μακρόχρονη Μνήμη. Θεωρητικά, η μακρόχρονη μνήμη έχει απεριόριστη αποθηκευτική ικανότητα. Όμως δεν σημαίνει ότι οτιδήποτε έχει αποθηκευτεί μπορεί να ανακληθεί με ακρίβεια. Οι μακρόχρονες μνήμες φυλάγονται σε νευρωνικά δίκτυα που είναι σκορπισμένα σε διάφορα μέρη των εγκεφαλικών ημισφαιρίων και ενεργοποιούνται ανάλογα με τις απαιτήσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης. Η μακρόχρονη μνήμη διαχωρίζεται ως ακολούθως:

  • Σημασιολογική Μνήμη –αναπτύσσεται με απόκτηση γνώσεων όπως το λεξιλόγιο, γεγονότα, πληροφορίες
  • Επεισοδιακή μνήμη-προσωπικές εμπειρίες, γεγονότα της ζωής, κλπ. – Εκείνα που έχουν συναισθηματική σημασία ή διεγείρουν συναισθήματα τα θυμόμαστε καλύτερα
  • Διαδικαστική Μνήμη-εμπλέκει εκμάθηση συμπεριφορών και δεξιοτήτων όπως για παράδειγμα οδήγημα αυτοκινήτου, σκάκι, τάβλι, ποδηλασία και άλλες δεξιότητες.
  • Αναμενόμενη Μνήμη- η ικανότητα να θυμηθεί το άτομο κάτι που πρέπει να γίνει στο μέλλον όπως για παράδειγμα να σταματήσει στο κατάστημα για να αγοράσει καφέ πριν επιστρέψει το βράδυ στο σπίτι ή θα θυμάται συναντήσεις που θα πρέπει να γίνουν κατά τη διάρκεια της ημέρας κ.ο.κ.

Η Τρίτη Ηλικία και οι Επιπτώσεις στις Νοητικές Λειτουργίες

Η τρίτη ηλικία συνήθως διαχωρίζεται στη νεότερη περίοδο (65-79) και στη μεγαλύτερη περίοδο (80+). Αξίζει να σημειωθεί ότι η βιολογική και η νοητική γήρανση δε συμβαδίζουν πάντοτε με τη χρονολογική ηλικία. Διάφοροι παράγοντες όπως η γενετική, οι χρόνιες παθήσεις, ο τρόπος ζωής, η ψυχοσυναισθηματική κατάσταση και η προσαρμοστικότητα επηρεάζουν την ποιότητα ζωής στην τρίτη ηλικία.

Η φυσική και ψυχική υγεία διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη νοητική υγεία του ηλικιωμένου. Άνω του 80% των ατόμων που είναι μεγαλύτερα από 60 πάσχουν από χρόνιες παθήσεις όπως μεταβολικές διαταραχές (διαβήτης) υπέρταση, υπερλιπιδημία, ενδοκρινολογικά προβλήματα (υποθυρεοειδισμός), αναπνευστικές διαταραχές, καρδιααγγειακές παθήσεις, προβλήματα όρασης και ακοής,  κ.α. Συγκεκριμένες νευρολογικές διαταραχές και παθήσεις του κεντρικού νευρικού συστήματος όπως τα εγκεφαλικά επεισόδια επιδρούν δυσμενώς στη μνήμη, γλώσσα και στις ψυχοδιανοητικές ικανότητες γενικότερα. Ορισμένες νόσοι όπως  η ασθένεια Άλτσχαιμερ και Πάρκινσον, είναι εκφυλιστικές και επηρεάζουν σταδιακά την ικανότητα του ασθενούς να διεκπεραιώνει τις καθημερινές του δραστηριότητες.

Συγκεκριμένες αλλοιώσεις στη Μνήμη

Οι βασικές αλλοιώσεις στη μνήμη έχουν ως επίκεντρο τη  βραχύχρονη μνήμη αλλά και την αναμενόμενη μνήμη. Λόγω των αναφερόμενων νευροβιολογικών αλλαγών μπορεί να χρειαστεί περισσότερος χρόνος για την εκμάθηση πληροφοριών. Όμως η εκμάθηση μπορεί να γίνει αποτελεσματική με την κατάλληλη και συστηματική εξάσκηση. Αποτελέσματα ερευνών μας έχουν δείξει ότι η αναγνώριση είναι περισσότερο αποτελεσματική από την ανάκληση. Ταυτόχρονα τα οπτικά ερεθίσματα υποβοηθούν την εκμάθηση αλλά και την ανάσυρση πληροφοριών.

Κοινά «παράπονα» ηλικιωμένων

Έρευνες έχουν δείξει ότι οι άτομα άνω των 60  δυσκολεύονται συστηματικά στα εξής:

  • Στην εκμάθηση και ανάκληση νέων ονομάτων
  • Στη μνήμη νέων αριθμών τηλεφώνου
  • Στην ανάκληση πληροφοριών που αφορούν την φαρμακευτική τους αγωγή (ονόματα φαρμάκων, δοσολογίες κ.α.)
  • Στην ορθή τοποθέτηση αντικειμένων με αποτέλεσμα τις απροσεξίες και λάθος τοποθέτηση «χάσιμο» αντικειμένων (κλειδιών, κινητού, κ.α.)

Η αλλαγή της μνήμης και άλλων νοητικών δεξιοτήτων όμως σε βαθμό που να εμποδίζει το άτομο να διεκπεραιώνει τις καθημερινές του δραστηριότητες και να ζει ασφαλισμένο στο χώρο του δεν είναι φυσιολογικό επακόλουθο της τρίτης ηλικίας. Αντίθετα, είναι συμπτωματολογία κάποιου άλλου οργανικού προβλήματος και πρέπει να διερευνηθεί. Τα παρακάτω συμπτώματα χρειάζονται περαιτέρω διερεύνηση:

  • Όταν τα λάθη στη μνήμη, στη σκέψη και στην κρίση επηρεάζουν την ασφάλεια του ατόμου π.χ. στο σπίτι, όταν οδηγά, όταν κυκλοφορεί στο δρόμο.
  • Όταν οι αλλαγές εμποδίζουν από το να λαμβάνει μέρος σε καθημερινές δραστηριότητες που προηγουμένως ήταν ευχάριστες, π.χ. διάβασμα, χειροτεχνίες, κοινωνική συναναστροφή.
  • Όταν παρουσιάζεται ξαφνική παρακμή στη μνήμη, γλώσσα, ή σημαντική αλλαγή προσωπικότητας
  • Όταν η παρακμή της μνήμης χειροτερεύει και οι απροσεξίες γίνονται περισσότερες με την πάροδο του χρόνου
  • Όταν το άτομο δυσκολεύεται συστηματικά να θυμάται καθημερινά γεγονότα π.χ. τι έκανε το περασμένο Σαββατοκύριακο, τι ήταν η ιστορία του έργου που είχε παρακολουθήσει το προηγούμενο βράδυ
  • Όταν συστηματικά δυσκολεύεται να διηγηθεί γνωστές ιστορίες ή περιστατικά με συνοχή ή όταν η διήγηση είναι φτωχική και ιδιαίτερα περιληπτική ή και με πολλές επαναλήψεις σε σύγκριση με τις ικανότητες του στο παρελθόν
  • Όταν παρουσιάζει επεισόδια σύγχυσης και αποπροσανατολισμού σε χώρους οικείους

Η διερεύνηση αρχίζει με αξιολόγηση από τον παθολόγο που παρακολουθεί τον ασθενή για εντόπιση της αιτίας που προκαλεί την συμπτωματολογία. Ο παθολόγος μπορεί να ζητήσει να γίνουν εργαστηριακές εξετάσεις για να διερευνήσει διάφορες πιθανές αιτίες που συσχετίζονται με τη συμπτωματολογία. Στη συνέχεια μπορεί να γίνει παραπομπή σε άλλους ειδικούς για περαιτέρω αξιολόγηση και παρέμβαση ανάλογα με τις ανάγκες του ασθενούς όπως νευρολόγο, λογοπαθολόγο και ψυχολόγο για τη διαφορική διάγνωση της άνοιας. Παράλληλα άλλοι παράγοντες επιβάρυνσης όπως καταθλιπτική διάθεση και διαταραχές ύπνου καθώς και έλλειψη βιταμινών όπως Β12, φυλλικό οξύ και βιταμίνη Δ θα πρέπει να διερευνηθούν διότι συντείνουν στη νοητική έκπτωση.

Γενικά συμπεράσματα

Την τελευταία δεκαετία έχει αποδειχτεί ότι το νοητικό και γνωστικό σύστημα συνεχίζει να αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της ενήλικης ζωής. Οι αλλαγές στις γνωστικές λειτουργίες που παρατηρούνται κατά τη διάρκεια της μέσης και Τρίτης ηλικίας είναι σταδιακές και δίνουν ευκαιρία στον άνθρωπο να προσαρμοστεί με τη χρήση αντισταθμιστικών στρατηγικών. Ταυτόχρονα, η φυσική και η πνευματική υγεία συσχετίζονται και η πνευματική εργασία είναι βασικοί παράγοντες για τη διατήρηση των νοητικών ικανοτήτων. Οι ενήλικες πρέπει να δώσουν σημασία στην πρόληψη και αντιμετώπιση χρόνιων οργανικών παθήσεων καθώς και στην αντιμετώπιση προβλημάτων ακοής και διαταραχών της ψυχικής υγείας.

Ορισμένα τρέχοντα ερωτήματα και κατευθύνσεις ερευνών στο Κέντρο Εφαρμοσμένης Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου Κύπρου έχουν ως στόχο να προσδιορίσουν τα εξής:

  • Το ρόλο των γονιδίων στη βιολογική γήρανση και στις γνωστικές ικανότητες
  • Την επίδραση του φύλου ως προς την τρίτη ηλικία και το ρόλο των ορμονών.
  • Τη χρησιμότητα νευροσυμπεριφοριστικών θεραπευτικών προγραμμάτων που στοχεύουν στη βελτίωση της μνήμης και άλλων γνωστικών ικανοτήτων στους φυσιολογικούς ενήλικες και σε ενήλικες που βρίσκονται στα αρχικά στάδια γνωστικής παλινδρόμησης.
  • Την αποτελεσματικότητα προγραμμάτων πρόληψης άνοιας σε άτομα που είναι σε υψηλές ομάδες κινδύνου.
  • Την σχέση της όρασης και ακοής με τη γνωστική έκπτωση στα πλαίσια του πανευρωπαϊκού προγράμματος Sense-Cog στο οποίο είμαστε εταίροι και συντονίζει το Πανεπιστήμιο του Manchester.

Μετά τη διάλεξη ακολουθησε δεξίωση και  η συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων πάνω σε εμπειρίεςκαι προβλήματα της τρίτης ηλικίας συνεχίστηκε

 Στην ιστοσελίδα του Κέντρου του Πανεπιστημίου  (http://www.cancyprus.org/resources.html) υπάρχουν πολύ  χρήσιμες πληροφορίες για στρατηγικές βελτίωσης της μνήμης, για τον ρόλο της διατροφής στις γνωστικές λειτουργίες καθώς και συμβουλές που αφορούν φροντιστές ατόμων με άνοια.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.